KADA DUŽNOST POSTANE OPSESIJA
Ratna drama Most na reci Kvaj, u režiji Dejvida Lina, prevazilazi okvire priče o ratnim zarobljenicima i izgradnji vojnog mosta. Zasnovan na romanu francuskog pisca Pjera Bulja, film otvara pitanja o granicama vojničke discipline. Otvara i pitanje odnosu prema neprijatelju i opasnosti da lični ponos postane važniji od cilja za koji se čovek navodno bori. U središtu priče nalazi se britanski pukovnik Nikolson, koga tumači Aleks Ginis, oficir koji i u zarobljeništvu nastoji da sačuva dostojanstvo, autoritet i pravila službe. Međutim, upravo njegove vrline postepeno prerastaju u slabosti koje dovode u pitanje njegovu sposobnost da razlikuje profesionalnu dužnost od moralne odgovornosti.
MOST KAO SIMBOL POGREŠNO USMERENOG PONOSA
Izgradnja mosta predstavlja centralni simbol filma i ključ za razumevanje njegovog idejnog sloja. Za Nikolsona, ovaj poduhvat prestaje da bude samo zadatak koji su nametnuli zarobljivači i postaje prilika da dokaže sposobnost britanskih vojnika, obnovi disciplinu i sačuva osećaj zajedništva među ljudima koji su izgubili slobodu. Ipak, u toj nameri krije se paradoks: što više pažnje posvećuje kvalitetu građevine, to manje razmišlja o njenoj stvarnoj nameni. Most treba da posluži japanskim vojnim interesima, ali ga Nikolson doživljava kao lični i profesionalni uspeh. Američki filmski institut upravo u njegovoj opsednutosti detaljima i ponosu prepoznaje ključni sukob između vojničke časti i gubitka šire perspektive.
Motiv mosta istovremeno otvara pitanje saradnje sa neprijateljem i granice između očuvanja dostojanstva i izdaje sopstvenih ciljeva. Nikolson ne mora da promeni uniformu ili javno odustane od pripadnosti svojoj vojsci da bi počeo da radi u korist protivnika. Dovoljno je da sopstveni zadatak proglasi važnijim od njegovih posledica. U tome se ogleda jedna od najvažnijih kritičkih dimenzija filma. Čovek može biti uveren da postupa časno, a da istovremeno doprinosi ostvarenju ciljeva suprotnih njegovim uverenjima. Njegov sukob sa Saitom tako prerasta u ironiju. Dvojica protivnika, uprkos različitim motivima, postaju vezana za isti projekat i njegov uspeh.
BESMISLENO LICE RATA I TRAGIČAN RASPLET
Nasuprot Nikolsonovom shvatanju dužnosti stoje američki begunac Širs, koga tumači Vilijam Holden, i britanski major Vorden, kojeg igra Džek Hokins. Njihov zadatak da unište most vraća priču njenom osnovnom vojnom kontekstu i suprotstavlja individualni ponos strateškim interesima savezničke vojske. Za njih je građevina deo neprijateljskog ratnog sistema. Za Nikolsona postala je dokaz profesionalne superiornosti. Ovaj sukob perspektiva pokazuje kako isti predmet može imati potpuno različito značenje u zavisnosti od toga da li se posmatra kroz prizmu ličnog dostignuća ili posledica koje proizvodi. Završni obračun zato nije samo akcioni vrhunac već i razotkrivanje dubokog raskoraka između namere i stvarnosti.
Antiratna poruka filma najjasnije se oblikuje kroz završnicu, u kojoj se ruše i most i iluzije koje su njegovi graditelji vezali za njega. Razaranje građevine poništava Nikolsonov trud i otkriva uzaludnost njegovog nastojanja da u ratnom haosu pronađe potvrdu sopstvene veličine. Reakcija majora Kliptona, koji događaje posmatra sa strane i izgovara reč Ludilo, sažima moralnu težinu raspleta: u svetu kojim upravljaju vojna naređenja, ponos i sukobljene lojalnosti, racionalno postupanje može biti potisnuto do tačke katastrofe. Ipak, film ne treba posmatrati kao doslovan prikaz istorijskih događaja. Izgradnja pruge Birma–Sijam zaista je bila povezana sa prisilnim radom savezničkih ratnih zarobljenika i azijskih civila, ali su zaplet i likovi u velikoj meri fikcionalizovani, a stvarni uslovi bili su znatno suroviji.
