Malo ko danas zna da je Beograd svojevremeno bio jedan od značajnih filmskih centara Evrope, u kojem su snimali čuveni holivudski glumci i nastajala ostvarenja nagrađivana na najvećim svetskim festivalima. Na Košutnjaku je posle Drugog svetskog rata izgrađen veliki filmski kompleks, a Avala film je decenijama predstavljao jedan od simbola jugoslovenske kinematografije.
Kada se govori o velikim evropskim filmskim studijima, najčešće se pominju italijanska Činečita, britanski Pinewood ili nemački Babelsberg. Međutim, tokom druge polovine 20. veka i Beograd je imao značajno mesto na međunarodnoj filmskoj mapi.
U prestonicu nekadašnje Jugoslavije dolazili su strani producenti, reditelji i glumačke zvezde, dok su domaći filmski radnici stvarali ostvarenja koja su osvajala priznanja u Kanu, Berlinu i na drugim prestižnim festivalima.
U središtu tog razvoja nalazio se Avala film, osnovan 1946. godine, i veliki kompleks filmskih studija na Košutnjaku.
Kako je nastao jugoslovenski filmski grad?
Neposredno po završetku Drugog svetskog rata jugoslovenske vlasti odlučile su da razviju domaću filmsku industriju. Film nije posmatran samo kao umetnost i zabava, već i kao značajno sredstvo obrazovanja, kulture i predstavljanja zemlje u svetu.
Avala film osnovan je sredinom 1946. godine, a već naredne godine u njegovoj produkciji nastalo je ostvarenje koje će zauzeti posebno mesto u istoriji domaće kinematografije.
Reč je o filmu „Slavica“ iz 1947. godine, reditelja Vjekoslava Afrića, koji se smatra prvim igranim filmom posleratne jugoslovenske kinematografije.
Istovremeno je na Košutnjaku razvijan veliki filmski kompleks, sa studijima, scenografskim radionicama, laboratorijama, prostorijama za montažu i tonsku obradu.
Ambicije su bile izuzetno velike. Kompleks je projektovan sa kapacitetima koji su, prema prvobitnim planovima, trebalo da omoguće proizvodnju približno 40 igranih filmova godišnje.
Takav obim produkcije nikada nije u potpunosti ostvaren, ali je Beograd ipak dobio infrastrukturu kakvom su raspolagali samo pojedini evropski filmski centri.
Zlatno doba: Kada su holivudske zvezde dolazile u Beograd
Pravi međunarodni uspon beogradske filmske industrije započeo je tokom pedesetih, a posebno se razvio šezdesetih godina prošlog veka.
Jugoslavija je stranim producentima nudila kombinaciju iskusnih filmskih radnika, velikih studijskih kapaciteta i relativno povoljnih troškova snimanja.
Zahvaljujući tome, Beograd je postao privlačno mesto za međunarodne koprodukcije.
Među poznatim ostvarenjima čija je proizvodnja bila povezana sa Avala filmom nalaze se „Dugi brodovi“, „Džingis Kan“, „Marko Polo“ i ratni spektakl „Kelijevi heroji“.
Na Košutnjaku su boravile i velike zvezde svetske kinematografije, među kojima su bili Orson Vels, Sofija Loren, Omar Šarif, Entoni Kvin i Alen Delon.
Za potrebe međunarodnih filmskih projekata pravljene su raskošne scenografije, čitava naselja i istorijski ambijenti koji su omogućavali snimanje priča smeštenih u različite epohe i delove sveta.
Beograd je tako postao mesto na kojem su strane produkcije mogle da dobiju značajan deo usluga potrebnih za nastanak velikog filmskog projekta.
Domaći filmovi koji su osvojili svet
Iako su međunarodne produkcije doprinosile ugledu Avala filma, posebno mesto u njegovoj istoriji pripada domaćim ostvarenjima.
Tokom šezdesetih godina jugoslovenska kinematografija doživela je jedan od svojih umetnički najznačajnijih perioda.
U to vreme stvarali su reditelji poput Aleksandra Petrovića, Dušana Makavejeva, Kokana Rakonjca i Želimira Žilnika, koji su svojim filmovima pomerali granice dotadašnjeg filmskog izraza.
Film „Skupljači perja“ Aleksandra Petrovića iz 1967. godine postigao je izuzetan međunarodni uspeh, osvojivši Gran pri žirija na Filmskom festivalu u Kanu.
Dve godine kasnije, „Rani radovi“ Želimira Žilnika osvojili su Zlatnog medveda na Berlinalu.
Ovakvi uspesi potvrdili su da jugoslovenska kinematografija nije bila samo tehnički sposobna da ugosti velike strane produkcije, već i da stvara autentična umetnička dela međunarodnog značaja.
Istovremeno, u produkciji Avala filma nastajala su brojna ostvarenja koja su postala deo domaće filmske tradicije, među kojima su „Ljubav i moda“, „Prekobrojna“, „Marš na Drinu“ i „Orlovi rano lete“.
Košutnjak kao grad unutar grada
Filmski kompleks na Košutnjaku bio je mnogo više od nekoliko studijskih hala.
Na jednom mestu nalazile su se različite službe neophodne za proizvodnju filmova, od tehničke opreme do radionica za izradu scenografije i kostima.
Za potrebe snimanja mogle su da se grade čitave ulice i veliki dekorativni objekti, dok su u zatvorenim studijima realizovane scene koje nisu zavisile od vremenskih uslova.
Posebnu važnost imala je stručnost zaposlenih. Scenografi, snimatelji, montažeri, majstori rasvete, kostimografi i brojni drugi filmski radnici činili su osnovu produkcionog sistema.
Tokom 1962. godine došlo je do velikog organizacionog povezivanja filmskih preduzeća i tehničkih kapaciteta, uključujući Avala film, Centralni filmski studio Košutnjak i filmsku laboratoriju.
Cilj je bio efikasnije korišćenje infrastrukture, naročito kroz saradnju sa inostranim producentima.
Zbog razmera tog sistema Košutnjak je dobio reputaciju svojevrsnog jugoslovenskog filmskog grada.
Od velikog filmskog centra do finansijskih problema
Uprkos međunarodnom uspehu, razvoj Avala filma nije tekao bez teškoća.
Veliki studijski kapaciteti zahtevali su značajna sredstva za održavanje, dok prihodi od filmske proizvodnje nisu uvek bili dovoljni da pokriju troškove.
Organizacione promene, finansijski problemi i promene u načinu finansiranja kinematografije postepeno su uticali na poslovanje preduzeća.
Tokom devedesetih godina, raspad Jugoslavije, međunarodne sankcije i ekonomska kriza dodatno su pogodili domaću filmsku industriju.
Nekadašnji veliki proizvodni sistem vremenom je izgubio deo nekadašnjeg značaja.
Avala film je 2011. godine završio u stečaju, da bi 2015. njegova imovina i filmska prava bili prodati za približno 980 miliona dinara.
Prodaja je izazvala polemike u kulturnoj javnosti, posebno zbog sudbine bogatog filmskog kataloga koji obuhvata stotine igranih i dokumentarnih ostvarenja.
Može li Beograd ponovo da postane veliki filmski centar?
Iako se okolnosti u filmskoj industriji znatno razlikuju od onih iz šezdesetih godina, Srbija i danas ima značajan potencijal za privlačenje međunarodnih produkcija.
Savremena filmska proizvodnja sve više se oslanja na saradnju između zemalja, korišćenje različitih lokacija i angažovanje lokalnih filmskih ekipa.
Važnu ulogu u tom procesu imaju i državni podsticaji.
Prema pravilima koja su stupila na snagu u martu 2026. godine, za kvalifikovane troškove proizvodnje audiovizuelnih dela u Srbiji predviđen je povraćaj od 25 odsto, dok za projekte koji ispunjavaju posebne uslove i premašuju pet miliona evra ulaganja u proizvodnju u Srbiji podsticaj može iznositi 30 odsto.
Takve mere omogućavaju Srbiji da se takmiči sa drugim evropskim zemljama u privlačenju stranih producenata.
Ipak, dugoročni razvoj filmske industrije ne zavisi samo od finansijskih podsticaja, već i od savremene studijske infrastrukture, obrazovanja stručnjaka i mogućnosti da domaći autori razvijaju sopstvene projekte.
Filmska istorija koju Beograd ne sme da zaboravi
Priča o Avala filmu i Košutnjaku predstavlja važno poglavlje istorije jugoslovenske i srpske kinematografije.
U vremenu kada je filmska industrija bila daleko manje globalizovana nego danas, Beograd je uspevao da privuče poznate međunarodne producente i glumce, ali i da razvije domaću kinematografiju prepoznatljivu na svetskim festivalima.
Na tom prostoru nastajali su filmovi koji su obeležili generacije, a iza kamera radili su ljudi čije je znanje bilo podjednako važno kao i talenat poznatih reditelja i glumaca.
Avala film zato nije samo priča o jednom filmskom preduzeću, već i svedočanstvo o vremenu kada je Beograd imao ambiciju da postane jedan od vodećih evropskih centara filmske proizvodnje — i kada je u značajnoj meri uspeo da tu ambiciju ostvari.
Danas, kada se sve više govori o razvoju domaće audiovizuelne industrije, istorija Košutnjaka ostaje podsetnik da filmski grad ne čine samo kamere i studiji, već pre svega ljudi, znanje i kontinuitet stvaralaštva.