Pre tačno 108 godina, 11. novembra 1918. godine, završene su borbe u Prvom svetskom ratu. Međutim, železnički vagon u kojem je potpisano istorijsko primirje imao je neobičnu sudbinu, a više od dve decenije kasnije postao je mesto Hitlerove osvete Francuskoj.
Srbija danas, 11. novembra, obeležava Dan primirja u Prvom svetskom ratu, državni praznik posvećen završetku jednog od najkrvavijih sukoba u istoriji čovečanstva i sećanju na milione njegovih žrtava.
Na današnji dan 1918. godine, u šumi kod francuskog grada Kompjenja, predstavnici Nemačke i savezničkih sila potpisali su sporazum o primirju kojim su okončane borbe na Zapadnom frontu.
Dokument je potpisan u ranim jutarnjim časovima, oko 5.15, u železničkom vagonu francuskog maršala Ferdinanda Foša, a primirje je stupilo na snagu tačno u 11 časova, 11. dana 11. meseca.
Time su, nakon četiri godine razaranja i ogromnih ljudskih gubitaka, završene borbe Velikog rata. Konačni mirovni sporazum sa Nemačkom potpisan je tek 28. juna 1919. godine u Versaju.
Zašto je ovaj dan posebno važan za Srbiju?
Srbija je u Prvom svetskom ratu bila među državama koje su podnele najveće ljudske žrtve u odnosu na broj stanovnika.
Prema podacima iznetim na Mirovnoj konferenciji u Parizu 1919. godine, Srbija je izgubila oko 1,25 miliona ljudi, odnosno približno 28 odsto tadašnjeg stanovništva.
Srpska vojska prošla je kroz Cersku i Kolubarsku bitku, povlačenje preko Albanije, oporavak na Krfu i borbe na Solunskom frontu.
Proboj Solunskog fronta u septembru 1918. godine omogućio je ubrzano oslobađanje Srbije. Beograd je oslobođen 1. novembra, samo deset dana pre završetka rata.
Dan primirja u Srbiji se kao državni i neradni praznik obeležava od 2012. godine.
Kakva je sudbina čuvenog vagona u Kompjenju?
Posebno zanimljiva istorijska priča vezana je za železnički vagon broj 2419D, u kojem je potpisano primirje.
Posle rata vagon je sačuvan kao simbol savezničke pobede i pretvoren u istorijski spomenik. Međutim, njegova sudbina dramatično se promenila 1940. godine.
Adolf Hitler je, nakon nemačke pobede nad Francuskom u Drugom svetskom ratu, naredio da se francuska kapitulacija potpiše upravo u istom vagonu u kojem je Nemačka prihvatila primirje 1918. godine.
Vagon je vraćen na mesto istorijskog potpisivanja u Kompjenjskoj šumi, a 22. juna 1940. godine u njemu je potpisano novo primirje, ovog puta između poražene Francuske i nacističke Nemačke.
Bio je to pažljivo osmišljen simbolički čin kojim je Hitler želeo da poništi sećanje na nemački poraz iz Prvog svetskog rata.
Nakon ceremonije, po njegovom naređenju, spomen-područje je razoreno, dok je čuveni vagon odnet u Nemačku.
Najpre je bio izložen u Berlinu, a zatim premešten u Tiringiju kako bi bio zaštićen od savezničkog bombardovanja.
Originalni vagon nije preživeo Drugi svetski rat. Uništen je u požaru 1945. godine, pred sam kraj sukoba.
Danas se na istorijskom mestu u Kompjenjskoj šumi nalazi drugi vagon iz iste serije, broj 2439D, koji je 1950. godine uređen po uzoru na original, sa sačuvanim delovima njegovog enterijera.
Tako je mesto na kojem je simbolično završen Prvi svetski rat postalo i svedočanstvo o dramatičnim preokretima evropske istorije.
Zašto je Natalijina ramonda simbol Dana primirja?
U Srbiji je prepoznatljiv simbol Dana primirja Natalijina ramonda, ljubičasti cvet poznat i kao cvet feniks.
Ova biljka ima neobičnu sposobnost da se, nakon što se gotovo potpuno osuši, ponovo oporavi kada dobije vodu.
Upravo zbog toga izabrana je kao simbol stradanja i obnove Srbije nakon Prvog svetskog rata.
Uz cvet se na amblemu nalazi i zeleno-crna traka Albanske spomenice, koja podseća na povlačenje srpske vojske preko Albanije tokom zime 1915. i 1916. godine.
Dan primirja zato nije samo podsećanje na završetak rata, već i prilika da se oda počast generacijama koje su podnele ogromne žrtve za slobodu.
Jedanaesti novembar ostaje simbol završetka jednog tragičnog istorijskog razdoblja, ali i opomena koliko mir može biti dragocen i krhak.
