Prvi svetski rat zauzima posebno mesto u srpskoj istoriji, ne samo zbog ogromnih ljudskih gubitaka i stradanja stanovništva već i zbog izuzetne hrabrosti, požrtvovanosti i vojničkih podviga srpske vojske. Od Cerske i Kolubarske bitke do povlačenja preko Albanije i proboja Solunskog fronta, istorija je zabeležila događaje koji su postali simbol nacionalnog otpora i borbe za slobodu. Upravo takvi motivi predstavljali su inspiraciju za brojne filmske autore, koji su pokušali da na velikom platnu sačuvaju sećanje na jednu od najdramatičnijih epoha srpske prošlosti.
FILMSKI SPOMENIK CERSKIM JUNACIMA: MARŠ NA DRINU
Marš na Drinu iz 1964. godine, u režiji Živorada Žike Mitrovića, smatra se najpoznatijim filmskim ostvarenjem sa temom Prvog svetskog rata snimljenim u nekadašnjoj Jugoslaviji. U središtu priče nalazi se Cerska bitka iz 1914. godine, jedan od najznačajnijih vojnih uspeha srpske vojske na početku Velikog rata. Umesto da događaje predstavi isključivo kroz istorijsku rekonstrukciju, reditelj prati pripadnike artiljerijske baterije Kombinovane divizije, prikazujući njihove karaktere, poreklo, strahove i odlučnost da odbrane zemlju.
Posebnu vrednost filmu daje činjenica da je sniman uz pomoć preživelih učesnika Cerske bitke, a veliki deo produkcije realizovan je povodom pedesetogodišnjice ovog istorijskog događaja. U glumačkoj ekipi našli su se Ljuba Tadić, Aleksandar Gavrić, Zoran Radmilović, Dragomir Bojanić Gidra i Branko Pleša. Ostvarenje nije samo priča o vojničkoj pobedi već i filmski prikaz zajedništva ljudi različitih društvenih slojeva, koje je u presudnim trenucima povezala borba za opstanak države.
POTRESNA PRIČA O ALBANSKOJ GOLGOTI: GDE CVETA LIMUN ŽUT
Gde cveta limun žut iz 2006. godine, u režiji Zdravka Šotre, donosi drugačiji pogled na ratnu prošlost, usredsređujući se na jedno od najtežih poglavlja srpske istorije, povlačenje vojske i naroda preko Albanije i njihov dolazak na Krf. Ovaj dokumentarno-igrani film, nastao prema scenariju Šotre i Milovana Vitezovića, kombinuje istorijsku dokumentaciju, naraciju i dramske scene kojima se oživljavaju sudbine ljudi suočenih sa glađu, iscrpljenošću, hladnoćom i smrću.
U filmu se istorijski podvig ne posmatra samo kao vojno povlačenje već i kao borba za očuvanje države, vojske i nacionalnog identiteta. Posebno mesto zauzimaju dolazak srpskih vojnika na Krf, njihovo oporavljanje i nada u povratak u otadžbinu. Naraciju je ostvario Dragan Nikolić, dok su među glumcima Petar Kralj, Zoran Cvijanović, Milenko Zablaćanski i Milica Milša. Naslov filma simbolično priziva Krf, ostrvo koje je postalo jedno od najvažnijih mesta sećanja na stradanje i oporavak srpske vojske.
SUDBINE LJUDI KOJI SU ISPISALI ISTORIJU: ZASPANKA ZA VOJNIKE
Među novijim filmskim ostvarenjima koja se bave srpskim vojnicima u Prvom svetskom ratu posebno se izdvaja Zaspanka za vojnike iz 2018. godine, u režiji Predraga Gage Antonijevića. Film prati Stevana Jakovljevića, nastavnika biologije i ratnog veterana, koji dvadeset godina nakon završetka rata dolazi na obeležavanje godišnjice i otvaranje kosturnice u selu u kojem se borio sa svojim saborcima. Susret sa nekadašnjim komandantom pokreće sećanja na ratne godine i sudbinu Pete artiljerijske baterije, čija je priča okosnica ovog ostvarenja.
Za razliku od klasičnih ratnih spektakala, Zaspanka za vojnike pažnju usmerava i na lične sudbine, prijateljstva, gubitke i psihološke posledice ratovanja. Kroz sećanja protagonista prikazani su ljudi koji su, uprkos strahu i neizvesnosti, nastavili da izvršavaju svoje dužnosti i prolaze kroz najteža iskušenja. Glavne uloge tumače Marko Vasiljević, Vuk Jovanović i Ljubomir Bandović, dok scenario potpisuju Antonijević i Nataša Drakulić. Film tako podseća da se iza velikih istorijskih pobeda ne nalaze samo vojni izveštaji i datumi već i životi običnih ljudi čija su hrabrost i žrtva postali deo kolektivnog pamćenja.
